अरूका घरमा दशैंको रौनक, सुरक्षा अंगका ब्यारेकमा जिम्मेवारी र सम्झना

हेमन्त केसी

दशैं भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा रातो टीका, जमरा, नयाँ लुगा, परिवारसँगको भेटघाट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। घरघरमा मासुका विभिन्न परिकार पाकिरहेका हुन्छन्। आफन्त र परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर खुसी साटासाट गरिरहेका हुन्छन्। तर, नागरिकको सुरक्षा र शान्ति कायम राख्ने जिम्मेवारी बोकेका सुरक्षा अंगका कर्मचारीका लागि भने दशैं सधैं उत्सव र उमंगको पर्व मात्रै बन्न सक्दैन।

अरूका घरमा दशैंको उल्लास छाइरहँदा सुरक्षा अंगका ब्यारेकमा भने ड्युटी, जिम्मेवारी र व्यवस्थापनको चटारो हुन्छ। नागरिकले निर्धक्क भएर चाडपर्व मनाउन सकून् भनेर सुरक्षाकर्मी आफ्नो परिवारबाट टाढा रहेर सुरक्षामा खटिनुपर्छ। अरूका घरमा खुसी र हाँसो गुञ्जिरहँदा उनीहरू भने ब्यारेकभित्रै आफ्नो कर्तव्य निभाइरहेका हुन्छन्।

दशैंमा सुरक्षा अंगका कर्मचारीलाई मासु खुवाउनुपर्ने चलन छ। तर, दशैंका लागि भनेर राज्यले छुट्टै मासु बजेट उपलब्ध गराउने गरेको छैन। नियमित रूपमा प्राप्त हुने रासन स्केलबाहेक दशैंमा थप मासु खुवाउन छुट्टै रकम आउँदैन। नियमित रासन स्केलअनुसार हप्तामा दुई पटक मासु समावेश हुन्छ। तर, दशैंको फूलपातीदेखि पूर्णिमासम्म भने दैनिकजसो मासु खुवाउने चलन छ। यसले सुरक्षा निकायका कार्यालयहरूलाई थप आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय चुनौती सिर्जना गर्छ।

चाडपर्वमा सुरक्षाकर्मीलाई पनि मिठोमसिनो खान मन लाग्छ। परिवारसँग बसेर दशैं मनाउने रहर हुन्छ। तर, जिम्मेवारीको अगाडि व्यक्तिगत चाहना र रहरलाई थाती राख्नुपर्ने बाध्यता उनीहरूको हुन्छ। नियमित रासनबाटै दैनिक खानपान व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्थामा दशैंमा थप मासुको व्यवस्था कसरी गर्ने भन्ने चिन्ता पनि सम्बन्धित ब्यारेक तथा कार्यालयका लागि थप जिम्मेवारी बन्न पुग्छ।

सुरक्षा अंगमा कार्यरत कर्मचारीका लागि दशैंको अर्को पाटो झन् भावुक छ। उनीहरूका लागि ब्यारेक नै गाउँघर बन्छ, सहकर्मी नै परिवार बन्छन् र कार्यालय नै संसार। चाडपर्वको समयमा पनि धेरै सुरक्षाकर्मी आफ्नो कार्यालय र ब्यारेकमै रहनुपर्छ। कतिपयले आफ्ना परिवारका सदस्यलाई ब्यारेकमै बोलाएर दशैं मनाउने गर्छन्। तर, त्यो भेटघाटले घरको आँगन, आमाबाबुको माया र परिवारसँगै बसेर दशैं मनाउँदाको आत्मीयता सधैं पूरा गर्न सक्दैन।

दशैंको टीका लगाउने दिन आमाबाबुले छोराछोरीलाई सम्झिन्छन्। छोराछोरीले आफ्ना आमाबाबुलाई खोज्छन्। श्रीमान् वा श्रीमतीले एकअर्काको प्रतीक्षा गर्छन्। तर, सुरक्षाको जिम्मेवारीमा खटिएका कतिपय कर्मचारीका लागि यी सम्झनाहरू फोनको कुराकानी र मनभित्रका भावनामा सीमित हुन्छन्। घरबाट ‘दशैंमा आउनू’ भन्ने आग्रह आउँदा पनि ड्युटी छाडेर जान नसक्ने अवस्था हुन्छ। आफ्ना परिवारका सदस्यले टीका लगाएर आशीर्वाद दिइरहेको दृश्यमा सहभागी हुन नपाउँदा मन भारी हुन्छ। घरमा सबै जना सँगै बसेर रमाइलो गरिरहेका बेला आफू भने ब्यारेकमा जिम्मेवारी निभाइरहेको सम्झनाले मन कुँडिन सक्छ।

कतिपय सुरक्षाकर्मीले एक दशकदेखि ब्यारेकमै दशैं मनाउँदै आएको अवस्था पनि छ। हरेक दशैंमा घर फर्कने आशा जाग्छ, तर जिम्मेवारीले फेरि ब्यारेकमै रोक्छ। वर्षहरू बित्दै जान्छन्, छोराछोरी हुर्किंदै जान्छन्, आमाबाबुको उमेर बढ्दै जान्छ। तर, उनीहरूका लागि दशैंमा परिवारसँग बसेर टीका लगाउने अवसर भने सधैं सहज हुँदैन। आफ्नै घरमा हुने दशैंको रौनकबाट टाढा रहँदा मनमा कति पीडा हुन्छ भन्ने कुरा ड्युटीमा खटिने सुरक्षाकर्मीले नै बढी महसुस गर्छन्।

यद्यपि, सुरक्षाकर्मी आफ्नो व्यक्तिगत पीडालाई मनभित्रै राखेर नागरिकको सुरक्षामा खटिन्छन्। अरूले निर्धक्कसँग चाडपर्व मनाउन पाऊन्, कुनै अप्रिय घटना नहोस् र समाजमा शान्ति कायम रहोस् भन्ने जिम्मेवारी उनीहरूको काँधमा हुन्छ। अरूका घरमा खुसी सुरक्षित राख्न खोज्ने सुरक्षाकर्मीका आफ्नै खुसी भने कहिलेकाहीँ ब्यारेकका चार भित्ताभित्र सीमित हुन्छन्।

त्यसैले दशैंमा सुरक्षा अंगका कर्मचारीका लागि मासुको व्यवस्थापनको विषयलाई खानपानको सामान्य विषयका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। चाडपर्वमा खटिने कर्मचारीको मनोबल, खानपान र मानवीय आवश्यकतासँग पनि यो विषय जोडिएको छ। नियमित रासन स्केलले दैनिक आवश्यकता पूरा गरे पनि दशैंजस्तो विशेष अवसरमा थप व्यवस्थापन गर्नुपर्ने वास्तविकतालाई राज्यले सम्बोधन गर्न आवश्यक देखिन्छ।

दशैं सबैका लागि खुसीको पर्व हो। तर, त्यो खुसीको सुरक्षा गर्न खटिने सुरक्षाकर्मीका लागि दशैं कहिलेकाहीँ त्याग, प्रतीक्षा र सम्झनाको पर्व पनि बन्न पुग्छ। अरूका घरमा टीका र जमराले आँगन सजिँदा उनीहरूका लागि ब्यारेक नै घर बन्छ। अरूका परिवार एकै ठाउँमा भेला हुँदा उनीहरू सहकर्मीसँग खुसी साट्छन्। मनमा घरको सम्झना बोकेर पनि अनुहारमा जिम्मेवारीको दृढता कायम राख्छन्।

नागरिकको दशैं सुरक्षित बनाउन आफ्नो दशैं त्याग्ने सुरक्षा अंगका कर्मचारीको यो मौन योगदानलाई राज्य र समाजले पनि बुझ्न जरुरी छ। किनकि, अरूका घरमा उज्यालो र खुसी कायम राख्न खटिने सुरक्षाकर्मीको मनमा पनि आफ्नै परिवारसँग बसेर दशैं मनाउने एउटा सानो तर गहिरो रहर हुन्छ। त्यो रहर सधैं पूरा नभए पनि उनीहरू आफ्नो कर्तव्यबाट पछि हट्दैनन्। यही त्याग, समर्पण र जिम्मेवारी नै सुरक्षाकर्मीको दशैंको सबैभन्दा भावुक यथार्थ हो।