दुःखले खारिएका बीरबहादुर: कारगिलदेखि प्रधानाध्यापकसम्म

हेमन्त केसी

सुर्खेत, १ मंसिर/  सानै उमेरमा बाबाको मृत्यु भयो। घाँस काट्न जंगल गएका बाबा कहिल्यै घर फर्किएनन्। बाबाको हात समातेर विद्यालय जाने उमेरमा उनले अभावसँग हात मिलाउनुपर्‍यो। पढ्ने रहर पूरा गर्न भारतको कारगिलसम्म मजदुरी गर्न पुगे।

जीवनले एकपछि अर्को चोट दियो, तर उनले पढाइ र सपना छाडेनन्। आज उनी आफैँले पढेको विद्यालयमा प्रधानाध्यापक छन्। विद्यार्थीलाई भविष्यको बाटो देखाउँछन्, समाजका विभेद र झमेला मिलाउन दौडिन्छन्। लोकगीत गाउँछन्, सिँगारु र मयूर नाच नाच्छन्। अहिले विद्यालय आर्थिक संकटमा पर्दा विद्यार्थी लिएर गाउँगाउँमा मयूर नाच देखाउँदै सहयोग जुटाउन हिँडिरहेका छन्। आफ्नो जीवनमा अभाव र पीडाका अनेक गीत सुनेका बीरबहादुर खत्री अहिले अरूको अनुहारमा खुसी खोजिरहेका छन्।

जिन्दगी सबैका लागि एउटै हुँदैन। कसैको बाल्यकाल खेल्दै, रमाउँदै र अभिभावकको न्यानो काखमा बित्छ। कसैको बाल्यकाल भने अभाव, पीडा र जिम्मेवारीको भारी बोकेर बित्छ। कसैले बाबाको औँला समातेर विद्यालय पुग्ने अवसर पाउँछ, कसैले बाबाको सम्झना मात्रै बोकेर जीवनको लामो यात्रा तय गर्नुपर्छ।

जाजरकोटको नलगाड नगरपालिका–८ हल्चौरस्थित पञ्च भयार माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक बीरबहादुर खत्रीको जीवन यस्तै संघर्षको कथा हो। उनको जीवन पढ्दा लाग्छ, मानिसले कहिलेकाहीँ आफ्नो पीडा लुकाएर अरूको अनुहारमा मुस्कान खोज्न पनि सिक्नुपर्ने रहेछ।

उनी आज अरूलाई गीत सुनाउँछन्, नाच देखाउँछन् र समाजलाई जोड्ने प्रयास गर्छन्। तर उनको जीवनका पानामा यस्ता दुःखका अध्याय छन्, जसलाई सम्झँदा मन भारी हुन्छ।

बाबालाई घाँस काट्न पठाएको जंगलले कहिल्यै फर्काएन

२०३७ साल चैत्र १७ गते जन्मिएका बीरबहादुरको बाल्यकाल सामान्य रूपमा अघि बढिरहेको थियो। विद्यालय जाने, पढ्ने र भविष्यमा केही बन्ने सपना थियो। तर नियतिले उनको परिवारमाथि ठूलो बज्रपात गर्‍यो।

उनका बाबा घाँस काट्न जंगल गएका बेला लडेर बिते। घरबाट निस्किएका बाबा फेरि कहिल्यै फर्किएनन्।

बाबा घर नफर्किएपछि एउटा बालकको जीवनबाट अभिभावकको छायाँ मात्र हराएन, परिवारको ठूलो सहारा पनि गुम्यो। बाबाको मृत्युले परिवारलाई शोकमा डुबायो र बीरबहादुरका लागि जीवनको बाटो पहिलेभन्दा कठिन बन्यो।

बाबा भएको भए सायद पढाइका लागि उनले त्यति धेरै संघर्ष गर्नुपर्ने थिएन। तर जीवनले उनलाई त्यस्तो अवसर दिएन। उनले बाबाको अभावसँगै हुर्किन सिके। मनभरि रहर र सपना बोकेर अघि बढ्न सिके। बाबाको हात समातेर हिँड्ने उमेरमा उनी आफ्नो भविष्यको बाटो आफैँ खोज्न बाध्य भए।

पढ्ने रहरले कारगिल पुर्‍यायो

बीरबहादुरले कक्षा १ देखि ५ सम्मको अध्ययन आफ्नै गाउँको पञ्च भयार विद्यालयमा गरे। कक्षा ६ देखि १० सम्म रुकुम पश्चिमस्थित बालकल्याण माध्यमिक विद्यालयमा पढे। २०५६ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि जाजरकोट खलंगास्थित त्रिभुवन उच्च माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ११ र १२ को अध्ययन गरे।

तर पढ्ने रहरले मात्र जीवन चल्दैनथ्यो। त्यसका लागि खर्च चाहिन्थ्यो, परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। बाबाको निधनपछि थपिएको जिम्मेवारी र आर्थिक अभावबीच पढाइ निरन्तरता दिन सजिलो भएन।

अन्ततः २०५९ सालमा उनी भारतको कारगिल पुगे। पढाइ र जीवनका आवश्यकता पूरा गर्न परदेशमा मजदुरी गर्नुपर्ने बाध्यता आयो।

कल्पना गरौँ, पढ्ने उमेरको एउटा युवक गाउँ, परिवार र चिनजानको वातावरण छाडेर कठिनाइबीच परदेशमा पसिना बगाइरहेको थियो। उसको मनमा कति सपना थिए होलान्! घरको सम्झना कति आउँथ्यो होला! आफूले पढ्न पाएको भए के हुन्थ्यो होला भन्ने प्रश्नले कति सताउँथ्यो होला!

तर उनी रोकिएनन्। अभावसँग हार मानेनन्। जीवनले जहाँ पुर्‍यायो, त्यहीँबाट भविष्य बनाउने प्रयास गरिरहे।

एक हजार रुपैयाँको जागिरबाट सुरु भएको शिक्षक जीवन

२०६१ सालमा बीरबहादुरले निजी स्रोतको शिक्षकका रूपमा काम सुरु गरे। मासिक करिब एक हजार रुपैयाँ पारिश्रमिकमा उनले शिक्षण पेसामा प्रवेश गरेका थिए। आजको समयमा त्यो रकमले सामान्य आवश्यकता पनि पूरा गर्न कठिन हुन्छ, तर त्यही न्यून पारिश्रमिकबाट उनले पेसागत जीवनको जग बसाले।

कुनै समय आफ्नो पढाइका लागि भारतमा मजदुरी गर्न पुगेका उनी अब अरूका छोराछोरीलाई पढाउने जिम्मेवारीमा थिए।

२०६५ सालमा राहत शिक्षकका रूपमा काम गर्ने अवसर पाए। लामो संघर्षपछि २०७१ सालमा स्थायी शिक्षक बने। २०७१ साल असोजसम्म पर्साको वीरगञ्जमा कार्यरत रहेका उनी सोही वर्ष कात्तिकदेखि पाँच महिनासम्म साविक ठिमेमा खटिए।

२०७३ सालमा उनी पञ्च भयार माध्यमिक विद्यालयमा आए। आफूले बाल्यकालमा पढेको विद्यालयमै शिक्षक भएर फर्किनु उनका लागि विशेष यात्रा थियो। कुनै समय यही विद्यालयमा बसेर भविष्यको सपना देखेका उनी आज यहीँका विद्यार्थीलाई सपना देख्न र पूरा गर्न सिकाइरहेका छन्।

बाबालाई सानैमा गुमाएका बीरबहादुरले जीवनको अर्को ठूलो चोट २०७९ साल कात्तिक ५ गते खेप्नुपर्‍यो। उनकी आमा टीका खत्रीको क्यान्सरका कारण निधन भयो। बीरबहादुरका अनुसार उनले आमाको उपचारमा करिब ८ लाख रुपैयाँ खर्च गरे, तर पनि आमालाई बचाउन सकेनन्। आमालाई गुमाउनु उनका लागि अर्को ठूलो पीडा बन्यो।

२०८० सालमा प्राथमिक तह द्वितीय श्रेणीमा बढुवा भए। अहिले प्रधानाध्यापकका रूपमा विद्यालयको शैक्षिक तथा प्रशासनिक नेतृत्व गरिरहेका छन्। पढाइ खर्च जुटाउन परदेशमा पसिना बगाएका व्यक्तिले आज आफ्नै गाउँका बालबालिकाको भविष्य निर्माण गरिरहेका छन्, यो भावुक संयोग नै हो।

मनको पीडा भुलाउने गीत, समाजको कथा सुनाउने आवाज

बीरबहादुरको जीवनमा गीत–संगीतको छुट्टै स्थान छ। उनी गीतलाई मनोरञ्जनको साधन मात्र मान्दैनन्। गीतले मानिसको मन बोल्छ, समाजको यथार्थ सुनाउँछ र कहिलेकाहीँ पीडाले थिचिएको मनलाई केही क्षण भए पनि हलुका बनाउँछ।

२०६२/६३ सालदेखि उनले दोहोरी गायन सुरु गरे। ५१औँ प्रजातन्त्र दिवसका अवसरमा आयोजित दोहोरी प्रतियोगितामा जाजरकोट जिल्लामा प्रथम स्थान हासिल गरे। २०६६ सालमा चौतारा मेलामा तेस्रो स्थान प्राप्त गरे। स्थानीयस्तरमा पाइँडवरा पुरस्कार पनि पाएका छन्।

उनका लागि गीत गाउनु प्रतिभा देखाउनु मात्र थिएन। यो गाउँको मौलिकता, जनजीवन, दुःखसुख र संस्कृतिलाई आवाज दिनु पनि थियो। आफैँले धेरै पीडा भोगेकाले उनी गीतको भाव र मानिसको मन बुझ्न सक्छन्। एउटा गीतले अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्ने शक्ति उनलाई थाहा छ। त्यसैले व्यस्त शिक्षण जीवनमा पनि उनले गीत–संगीत र कलाकारिता निरन्तर राखेका छन्।

सिँगारु र मयूर नाचमा भेटिन्छ उनको अर्को परिचय

दोहोरी गायनसँगै बीरबहादुर लोकसंस्कृतिको संरक्षणमा पनि सक्रिय छन्। आफ्नै अगुवाइमा मयूर नाचको नेतृत्व गरेका उनी विगत आठ–दस वर्षदेखि सिँगारु नृत्यमा पनि संलग्न छन्।

पौराणिक लोकनृत्य सिँगारु र मयूर नाच उनका लागि रमाइलो गर्ने माध्यम मात्र होइनन्। यी गाउँको पहिचान, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति र पुर्खाले छाडेर गएको सम्पदा हुन्। आधुनिकतासँगै पुराना भाका, नाच र परम्परा हराउने जोखिम बढ्दो छ। नयाँ पुस्ता यस्ता संस्कृतिबाट टाढिँदै गएको अवस्थामा उनी विद्यार्थीलाई समेत यी नृत्यमा सहभागी गराउँछन्।

किताबमा इतिहास पढाउने शिक्षक आफैँ गाउँको इतिहास र संस्कृति जोगाउने अभियानमा उभिएका छन्। उनी विद्यार्थीलाई गणित र विज्ञान मात्र होइन, आफ्नो मौलिक पहिचान चिनाउने प्रयास पनि गरिरहेका छन्।

आफ्नै विद्यालयको पीडा देखेर मयूर नाच लिएर गाउँगाउँमा

बीरबहादुरको जीवनको सबैभन्दा भावुक र अर्थपूर्ण पक्ष अहिलेको विद्यालयसँग जोडिएको छ। आफूले पढेको, पछि शिक्षक बनेर सेवा गरेको र अहिले नेतृत्व गरिरहेको पञ्च भयार माध्यमिक विद्यालय आर्थिक अभावबाट गुज्रिरहेको छ। शैक्षिक गतिविधि सञ्चालन गर्न स्रोतसाधनको खाँचो छ।

यस्तो अवस्थामा उनले आफूले जानेको सीप प्रयोग गर्ने बाटो रोजे। तिहारको अवसरमा विद्यार्थीलाई समेत सहभागी गराएर मयूर नाच प्रदर्शन गर्दै आर्थिक सहयोग जुटाउन उनी सक्रिय भए।

यो दृश्य आफैँमा एउटा कथा हो। कुनै समय पढाइ खर्च जुटाउन कारगिलमा मजदुरी गर्न बाध्य भएको मानिस आज आफ्ना विद्यार्थीको भविष्यका लागि गाउँगाउँमा नाच देखाउँदै हिँडिरहेको छ। आफ्नै जीवनको अभावसँग जुधेको व्यक्ति अहिले विद्यालयको अभाव कम गर्न आफ्नो कला प्रयोग गरिरहेको छ।

उनलाई थाहा छ, नाच देखाएर जुटेको रकमले विद्यालयका सबै समस्या समाधान हुँदैनन्। तर समस्या देखेर चुप लागेर बस्नुभन्दा सक्दो प्रयास गर्नु ठूलो कुरा हो। विद्यालयको आवश्यकता पूरा गर्ने दायित्व सरकार र स्थानीय तहको पनि हो, तर त्यसको प्रतीक्षामा मात्र नबसी उनले आफ्नै सीपलाई विद्यालयको हितमा लगाएका छन्।

समाजमा ठूला भाषण गर्ने मानिस धेरै भेटिन्छन्, तर आफ्नो सीप, समय र श्रम समाजका लागि खर्चिने मानिस कम हुन्छन्। बीरबहादुरको प्रयास त्यही श्रम र समर्पणको उदाहरण हो।

कक्षाकोठामा शिक्षक, समाजमा सहारा

बीरबहादुरको जिम्मेवारी विद्यालयको प्रशासन र पढाइमा मात्र सीमित छैन। गाउँसमाजमा देखिने असमानता, भेदभाव, आपसी विवाद र झमेला मिलाउन पनि उनी सक्रिय रहन्छन्। ग्रामीण समाजमा शिक्षकलाई पढाउने व्यक्तिमात्र होइन, समाजले विश्वास गर्ने व्यक्तिका रूपमा पनि हेरिन्छ। यही विश्वास र जिम्मेवारी बुझेर उनी सामाजिक सद्भाव कायम गर्न भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।

उनको दिनचर्या हेर्दा एउटै मानिसले कति भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ भन्ने देखिन्छ। बिहान विद्यालयको जिम्मेवारी, दिनभर विद्यार्थी र शिक्षकसँगको काम, समाजमा आइपर्ने समस्या समाधानको प्रयास, अनि समय मिल्दा गीत, संगीत र लोकनृत्यको अभ्यास। व्यक्तिगत जीवनका अनेक कठिनाइबीच पनि उनी समाजसँग जोडिएर काम गरिरहेका छन्।

बाबाको सपना पूरा गर्ने बाटोमा अर्को पुस्ता

बीरबहादुरको जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा धेरै प्रश्न मनमा आउँछन्। बाबाको साथ पाएको भए बाल्यकाल कस्तो हुन्थ्यो होला? पढाइका लागि भारत जानुपर्ने बाध्यता नभएको भए यात्रा कस्तो हुन्थ्यो होला? एक हजार रुपैयाँको पारिश्रमिकमा शिक्षक बन्ने संघर्ष नगरेको भए आज उनी कहाँ हुन्थे होलान्?

यी प्रश्नको उत्तर खोजेर अर्थ छैन। किनकि उनले जीवनमा जे भोगे, त्यही आफ्नो शक्ति बनाए। बाबाको निधनले दिएको पीडा, आमालाई उपचारका बाबजुद बचाउन नसकेको वेदना, आर्थिक अभावको चुनौती र परदेशको मजदुरीले सिकाएको संघर्षलाई उनले कर्मको बाटो बनाए। आज उनी आफूजस्तै अभावका कारण पढाइबाट टाढिनुपर्ने अवस्थाका बालबालिकालाई शिक्षा दिने जिम्मेवारीमा छन्। उनको जीवनले एउटा सन्देश दिन्छ: मानिसको विगत जति पीडादायी भए पनि उसले अरूका लागि भविष्य उज्यालो बनाउन सक्छ।

तर उनको कथामा एउटा सामाजिक प्रश्न पनि छ। ग्रामीण विद्यालयले अझै आर्थिक अभाव भोग्नुपर्ने, शिक्षकले आफ्नै सीप प्रयोग गरेर विद्यालयका लागि रकम जुटाउनुपर्ने र संस्कृति संरक्षणको जिम्मेवारी केही व्यक्तिको काँधमा मात्र पर्ने अवस्था कहिलेसम्म रहने? बीरबहादुरजस्ता व्यक्तिको सक्रियता प्रशंसनीय छ, तर उनीहरूको प्रयासलाई संस्थागत सहयोग र राज्यको जिम्मेवारीले साथ दिनु उत्तिकै आवश्यक छ।

अन्त्यमा, बीरबहादुरको जीवनलाई एक वाक्यमा भन्नुपर्दा, बाबाको हात समातेर हुर्कन नपाएका उनी आज सयौँ बालबालिकाको भविष्य समातेर अघि बढिरहेका छन्।

कुनै समय आफ्नो पढाइका लागि परदेशमा पसिना बगाएका हात आज विद्यार्थीको भविष्य निर्माणमा व्यस्त छन्। कुनै समय मनको पीडा बोकेर हिँडेका स्वर आज गाउँको संस्कृति र समाजको कथा सुनाइरहेका छन्। सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो सफलता यही हो: आफूले भोगेको दुःख अरूले नभोगून् भनेर आफ्नो जीवन अरूका लागि समर्पित गर्नु।

बाबा गुमाउँदाको पीडा उनको जीवनको इतिहास बन्यो, तर उनले त्यही पीडालाई कमजोरी होइन, अरूको भविष्य उज्यालो बनाउने हिम्मत बनाए। आज उनी गीत गाउँछन्, मयूर नाच्छन् र विद्यार्थीलाई पढाउँछन्। यी सबैको पछाडि एउटा यस्तो जीवन छ, जसले अभावसँग हार मानेन, दुःखसँग घुँडा टेकेन र समाजका लागि केही गर्ने सपना मर्न दिएन।




सम्बन्धित समाचार


error: Content is protected !!