जडीबुटीको भरमा उपल्लो डोल्पाको जीविका, संरक्षण र बजारीकरणमा चुनौती
हेमन्त केसी
सुर्खेत,२८ असोज ः उपल्लो डोल्पाको शे फोक्सुण्डो गाउँपालिकाका पाटन क्षेत्रमा स्थानीयवासी जडीबुटी संकलन गरेको आम्दानीको मुख्य आधार बनाउदै आएका छन् । डोल्पा मात्र नभई छिमेकी जाजरकोट , रुकुम पश्चिम र जुम्लाका स्थानीयबासीहरु समेत उपल्लो डोल्पामा जडीबुटी संकलनका लागि पुग्ने गरेका छन । पशुचौपाय पाटन क्षेत्रमा लिएर जडीबुटी संकलन हुँदै आएको छ । उच्च हिमाली भेगका पाटनमा पाइने बहुमूल्य जडीबुटी यहाँका स्थानीयको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। कृषि उत्पादन सीमित हुने, यातायातको सहज पहुँच नहुने र रोजगारीका वैकल्पिक अवसर कम हुने यस क्षेत्रका बासिन्दाका लागि जडीबुटी संकलन जीविकोपार्जनको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको शे फोक्सुण्डो गाउँपालिकाका अध्यक्ष धावा सम्डुक गुरुङले बताए ।
प्राकृतिक स्रोत र जैविक विविधताले सम्पन्न उपल्लो डोल्पामा जडीबुटीले स्थानीय अर्थतन्त्र धानेको छ। मौसम अनुकूल हुँदा स्थानीयवासी परिवारसहित पाटन क्षेत्रमा पुगेर जडीबुटी संकलन गर्छन्। यसबाट प्राप्त आम्दानीले खाद्यान्न, लत्ताकपडा, बालबालिकाको शिक्षा तथा घरायसी खर्च जुटाउन उनीहरूलाई सहयोग पुग्छ। भौगोलिक विकटता र सीमित आर्थिक गतिविधिका कारण यहाँका धेरै परिवारको जीवनयापन जडीबुटीबाट हुने आम्दानीमा निर्भर रहेको उनले बताए ।
तर जडीबुटीमा आधारित यो अर्थतन्त्र अवसरसँगै चुनौतीले पनि घेरिएको छ । स्थानीयवासीले कठिन भूगोल, प्रतिकूल मौसम र जोखिमपूर्ण बाटो पार गर्दै जडीबुटी संकलन गर्नुपर्ने अवस्था छ। संकलनका क्रममा लाग्ने समय, श्रम र जोखिमको तुलनामा उचित मूल्य प्राप्त नहुँदा उनीहरूले अपेक्षित लाभ लिन नसक्ने समस्या रहँदै आएको छ।
सम्भावना धेरै, लाभ सीमित
उपल्लो डोल्पाका पाटनमा पाइने जडीबुटी स्थानीयका लागि नगद आम्दानीको प्रमुख माध्यम भए पनि यसको व्यापारबाट प्राप्त हुने लाभ स्थानीय तहमा कति रहन्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ। संकलकले जडीबुटी बिक्रीबाट आम्दानी गरे पनि प्रशोधन, गुणस्तर वर्गीकरण, भण्डारण र बजारसम्म पु¥याउने व्यवस्थामा उनीहरूको पहुँच सीमित भए मूल्य अभिवृद्धिबाट प्राप्त हुने लाभ अन्य तहमा पुग्ने गरेको छ । यहाँको केही जडीबुटी प्रशोधनका लागि जाजरकोटको कालेगाउँमा रहेको जडबुटी प्रशोधन केन्द्रमा पुग्ने गरेको छ ।
जडीबुटीको बजार मूल्य, माग र गुणस्तरका आधारमा आम्दानी फरक पर्ने भएकाले संकलकले सधैँ समान लाभ पाउँदैनन्। बजारबारे पर्याप्त जानकारी नहुनु, भरपर्दो खरिद प्रणालीको अभाव र ढुवानी खर्च बढी हुनुजस्ता समस्या भए संकलकको वास्तविक आम्दानी अझ घट्न सक्ने अवस्था रहदै आएको छ । यद्यपि, यी समस्याको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न स्थानीय संकलक, व्यापारी र सम्बन्धित निकायबाट तथ्यांक तथा अनुभव संकलन आवश्यक छ।
स्थानीयस्तरमै जडीबुटीको पहिचान, प्रशोधन, भण्डारण र व्यवस्थित बिक्रीको व्यवस्था गर्न सके उपल्लो डोल्पाका बासिन्दाले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउने सम्भावना रहेको स्थानीयबासी जितेन्द्र झाँक्रीले बताए ।
डोल्पामा आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ मा १ लाख १३ हजार १३७ केजी निकासी भएको उद्योग पर्यटन वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सूचना अधिकारी महेश नेपालीले बताए । उनका अनुसार १ करोड ७ लाख ६२ हजार ५०४ रुपैयाँ राजश्व संकलन गरिएको छ । विगतको भन्दा राजश्व र जडीबुटी निकासी बढी नै भएको उनले बताए ।
संरक्षणबिना आम्दानी दिगो हुँदैन
जडीबुटीमा अत्यधिक निर्भरता हुनुको अर्को पक्ष प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणसँग जोडिएको छ। स्थानीयको आम्दानीको प्रमुख आधार बनेका पाटन र त्यहाँ पाइने वनस्पतिको संरक्षण हुन नसके भविष्यमा जीविकोपार्जनमै असर पर्ने सम्भावना रहेको छ । जथाभावी संकलन, अपरिपक्व अवस्थामा जडीबुटी टिप्ने प्रवृत्ति र प्राकृतिक बासस्थानमा पर्ने असरले जडीबुटीको उपलब्धतामा जोखिम उत्पन्न गर्न सक्ने कुरालाई ध्यान दिनु जरुरी रहेको छ ।
त्यसैले जडीबुटी संकलनलाई आम्दानीसँग मात्र जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । कुन प्रजाति कुन समयमा संकलन गर्ने, कति मात्रामा संकलन गर्ने र पुनःउत्पादन कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने विषयमा स्थानीयस्तरमा स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक हुन्छ । वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा संकलनको मात्रा निर्धारण गर्ने, स्थानीय समुदायलाई संरक्षणसम्बन्धी ज्ञान दिने र नियमको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने हो भने प्राकृतिक स्रोत र स्थानीय आम्दानीबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिने विज्ञको भनाई रहेको छ ।
जलवायु परिवर्तनले उच्च हिमाली क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणालीमा पार्न सक्ने असरलाई ध्यान दिएर काम गर्न सके प्राकृति माथीको न्याय समेत हुने देखिन्छ । तापक्रम, हिमपात र वर्षाको स्वरूपमा हुने परिवर्तनले जडीबुटीको वृद्धि तथा उपलब्धतामा पार्न सक्ने प्रभावबारे अध्ययन र नियमित अनुगमन आवश्यक छ।
वैकल्पिक रोजगारी र स्थानीय लगानी आवश्यक
शे फोक्सुण्डो गाउँपालिका , छार्काताङसोङ र डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकामा जडीबुटीमा निर्भरता घटाउनु भनेको जडीबुटी संकलन रोक्नु होइन, बरु यसबाट प्राप्त हुने लाभ बढाउँदै आम्दानीका अन्य स्रोतसमेत विकास गर्नु हो। स्थानीय उत्पादनको प्रशोधन तथा बिक्री, जिम्मेवार पर्यटन, स्थानीय कला–संस्कृतिमा आधारित व्यवसाय र अन्य सम्भावित आयआर्जनका गतिविधि विस्तार गर्न सके परिवारको आर्थिक जोखिम कम गर्न सकिन्छ ।
यसका लागि गाउँपालिका, प्रदेश सरकार र सम्बन्धित संघीय निकायबीच समन्वय आवश्यक छ। जडीबुटीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, संकलकको सीप विकास, बजार मूल्यसम्बन्धी सूचना, ढुवानी सहजीकरण र स्थानीयस्तरमा प्रशोधनका लागि आवश्यक पूर्वाधारमा लगानी गर्नुपर्छ। दुर्गम क्षेत्रमा सडक तथा सञ्चार पहुँचको सुधारसँगै स्थानीय उत्पादनको गुणस्तर कायम गर्ने र बजारसम्म पु¥याउने दिगो व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
जडीबुटी संकलनबाट हुने आम्दानीको वास्तविक अवस्था बुझ्न स्थानीय परिवारको वार्षिक आम्दानी, संकलनमा लाग्ने खर्च, बिक्री मूल्य, व्यापारीको संख्या र जडीबुटीको उपलब्धतासम्बन्धी तथ्यांक आवश्यक छ। यस्ता तथ्यांकका आधारमा नीति तथा कार्यक्रम बनाउँदा सरकारी लगानीको प्रभावकारिता बढाउन सकिन्छ।
उपल्लो डोल्पाका पाटनमा जडीबुटी संकलन गर्न पुगेका स्थानीयवासीका दृश्यले यहाँको जीवनयापन र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्ध देखाउँछन्। तर प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई दिगो बनाउन संकलनबाट हुने आम्दानी मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्रोतको संरक्षण, उचित मूल्य, बजारको पहुँच र वैकल्पिक रोजगारीका अवसर सुनिश्चित गर्न सके मात्र जडीबुटी उपल्लो डोल्पाका बासिन्दाका लागि दीर्घकालीन समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।
