अर्गानिक कृषि

धीरेन्द्र बस्नेत

अर्गानिक यस्तो प्रबिधि हो जस भित्र माटो पानी ,पर्यावरण , जिबजन्तु तथा मानव स्वास्थ्य सुरक्षीत हुन सकुन् । सामान्य रूपमा भन्नु पर्दा प्रकृति को सहि रूपमा संरक्षण तथा मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने रासायनिक मल ,बिउ , बिषादि लगायतका सामाग्री तथा प्रबिधिहरुको प्रयोग नगरी प्राकृतिक रूपमा उपलब्ध हुने बस्तुको प्रयोग गरि माटोको उर्वरा संरक्षण गरि स्वस्थ , सभ्य र स्वच्छ तरिकाले गरिने खेती नै अर्गानिक खेती हो ।

यस प्रबिधिमा जस्ले पर्यावरण ,उत्पादन प्रणाली तथा यो प्रक्रियामा सामेल हुने कुनै साझेदार ( मानव ,बोट ,बिरुवा ,जीवजन्तु लाई ) नकारात्मक भन्दा सकारात्मक प्रभाव दिन सकोस् । यसमा तीन वटा पक्षमा सन्तुलन ल्याउछ । आर्थिक पक्ष , वातावरणीय पक्ष , सामाजिक पक्ष लाई ध्यान दिएर यो खेती प्रणाली अपनाइन्छ । प्राङ्गारिक कृषिका सिद्धान्तहरु मानव स्वास्थ्य , वातावरणिय स्वास्थ्य तथा सम्पुर्ण उत्पादन प्रणालीको संरक्षण र सम्बर्द्धन गर्दै सिङ्गो कृषि उत्पादन प्रणालीलाई दिगो बनाईराख्नु प्राङ्गारिक कृषिको मुख्य सिद्धान्तहो ।

१) स्वास्थ्यको सिद्धान्त ( principle of health ): दिगो कृषि बिकासको लागि माटो ,हावा ,पानी ,बनस्पति , जीव जन्तु तथा मानव लगाएतका समग्रमा पृथ्वीलाई स्वस्थ तथा जिवन्त बनाउन वातावरण गर्नु पर्छ ।

२) पर्यावरणको सिद्धान्त ( principle of ecology ) : पर्यावरण प्रक्रिया र पुनः प्रयोग प्रणाली अनुसार कृषि उत्पादन गर्नु पर्दछ ।

३) निश्पक्षता को सिद्धान्त ( principles of fairness ) : एक अर्कोको समान,सामाजिक न्याय ,समान अबसर र कामको सम्मानबाट नै बास्तबिक प्राप्त हुन्छ । तसर्थ प्राङ्गारिक खेती अबलम्बन गर्नेहरुले जहिले पनि उत्पादन , वितरण , उपयोगमा समताको अबधारणालाई ख्याल गर्नु पर्दछ ।

४) स्याहारको सिद्धान्त ( principales of care ) : प्राङ्गारिक कृषिमा सहजरूपमा उत्पादन वृद्धि गर्न सकिन्छ तर उत्पादन वृद्धि गर्दा बाताबरणिय दिगोपनमा आच आउन दिनु हुदैन ।

बर्तमान वा भबिस्यमा वातावरणीय सन्तुलन र भावी सन्ततिको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर कम गर्न नयाँ प्रबिधि र परम्परागत प्रबिधिको संयोजन गरि उपयोगमा ल्याउनु पर्दछ । यि मुख्य चार वटा सिद्धान्तको आधारमा यसको ऐतिहासिक पृष्ठभुमि यसको इतिहास हेर्दा १९ औं शताब्दी तिर जापानी बैज्ञानिकबाट प्राङारिक प्राकृतिक कृषिको वकालत गरेको पाइन्छ । सन १९२४ तिर रुड्ल्फ स्टाइनरले जैविक गतिशील कृषि सम्बन्धि सिद्धान्त को बिकास गरेका थिए । सन १९५० मा रोबर्ट रोडेलले प्राङ्गारिक कृषिको प्रचार प्रसार अमेरिकामा गरेको पाइन्छ । सन १९६२ मा रासायनिक कृषिको नकारात्मक असरबारे आमजनमानसमा जनचेतना जगाउने उदेश्यले राचेल कार्शन ले silent spring ) साइलेन्ट स्प्रीङग नामक किताब प्रकाशित गरि अमेरिकी वातावरणमा बिषादिको नकारात्मक असर बारे लेखेका थिए । सन १९६२ मा सयुत्त राज्य अमेरिकामा वातावरण संरक्षण एजेन्सी ( enviroment protection agency ) को स्थापना भएको थियो । सन १९७० मा बिस्वमा पहिलो पटक प्राङ्गारिक कृषि सम्बन्धि अन्तरास्ट्रिय महासंघ अर्थात प्राङ्गगारिक कृषि अभियान को अन्तर्राष्ट्रिय महासंघ ( international federation of organic agriculture movements ) IFOAM को स्थापन भएको थियो । १९७० को दशक मै पर्मा कल्चर ( PERMACULTURE ) को प्रारम्भिक प्रयास सुरु भएको थियो ।

सन १९८० को दसक मा निजिस्तर बाट मापदण्डको बिकास भएको देखिन्छ । सन १९९० दसक मा युरोपियन युनियनबाट प्राङगारिक कानुन पारित भएको थियो । सन २००० मा अमेरिकी सरकारबाट प्राङगारिक कानुन लागू भएको थियो । सन २००० मै भारत ,चीन ,अस्ट्रेलिया लगायत देशहरुमा पनि प्राङ्गगारिक मापदण्ड र त्यस सम्बन्धि निति कार्यक्रम तर्जमा गरि कार्यान्वयन गरेको पाइन्छ । आधुनिक प्राङ्गारिक खेतीको जन्मथलो पोल्यान्डको सिल्भी क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ । हाल बिस्वका विभिन्न देशमा प्राङ्गारिक खेती पद्धति को व्यापक रूपमा प्रसार हुदै आइरहेको छ । जापान , अष्ट्रेलिया , न्युजिल्यान्ड , अमेरिका ,क्यानडा , युरोप देशहरुमा ब्यापकता बढदै गइरहेको छ । क्षेत्रफलको आधारमा नर्बे , डेनमार्क , जर्मन मा यसको क्षेत्रफल बढी रहेको छ ।नेपालमा भने प्राङगारिक खेतीको क्षेत्रफल कम भए पनि यसको बारेमा जनचेतना बढदै गएको हुँदा ,सोच्न बोल्न र कार्यहरु सुरु भैरहेको छ ।

पहिलो पटक सन २००९ बि स २०६५/११/२० गते नेपाल सरकार बाट प्राङ्गारिक मापदण्ड निर्देशिका पारित गरेको थियो ।नेपालमा पहिलो पटक जुम्ला लाई अर्गानिक जिल्लाको रूपमा घोषण गरिएको थियो ।कर्णाली प्रदेशलाई देशको पहिलो अर्गानिक प्रदेश रूपमा घोषणा गरिएको छ । नेपालमा प्राङगारिक कृषिको अवस्था सन १९५० सम्म नेपालमा गरिने खेती पुर्ण रूपमा अर्गानिक रहेको थियो । बिस्वमा हरित क्रान्तिको सुरुवात सगै नेपालमा पनि कृषि उत्पादन वृद्धिको लागि रासायनिक बिषादि तथा मल को प्रयोग सुरु भएको थियो । खाद्यान्न उत्पादन बढाउन प्रयोग भएका रासायनिक मल तथा बिषादि को नकारात्मक असर देखा पर्न सुरु भयो । त्यस सगै शहरि क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनमानसमा प्राङारिक खाद्यान्न प्रती हाल जनचेतना बढदै गएको छ । नेपालमा IFOAM को २०१६ को प्रतिबेदन अनुसार ९३६१ हेक्टर जमिनमा प्राङारिक खेती गरेको पाइन्छ । एक अध्ययन प्रतिबेदनले नेपालमा ग्रामीण भेगमा अझै पनि २६ प्रतिशत खेतीयोग्य जमिन प्राङारिक रहेको छ । काठमाडौ उपत्यकामा गरिएको एक सर्वेक्षण ले ४ प्रतिशत उपभोक्ता सदैव प्राङारिक खाद्यान्न उपभोक गर्ने गरेका छन भने ७९ प्रतीशत प्राङारिक खाद्यान्न किन्न इच्छुक भएको देखाएको छ । हाल नेपालबाट प्रमानिकरण भै बिदेशमा निर्यात भैरहेको बालीहरु चिया , कफी ,सिमि,फापर ,अदुवा ,बेसार , धनिया , पिरो खुर्सानी , अलैंची ,लेमन ग्रास , essential oils र जडिबुटीहरु नेपालमा प्रमाणीकरण भै बिदेशमा निर्यात भैरहेको छ । अहिले व्यापक रूपमा प्राङ्गगारिक कृषिको कुरा उठिरहेको छ ।