यार्सागुम्बाको अव्यवस्थित संकलनले जैविक विविधता नाश हुँदै

रामचन्द्र न्यौपाने

दुनै डोल्पा , डोल्पालीको मुख्य आम्दानीको स्रोतको रुपमा रहेको वहुमुल्य जडिबुटी यार्सागुम्बाको बड्दो दोहनले डोल्पामा जैविक विविधता लोप हुँदै गएको एक अनुसन्धानबाट खुलेको छ ।

यार्सागुम्बाको वार्षिक दोहनले निम्त्याएको असरको अध्ययन् गर्न डोल्पामा स्थापित संस्था युथ फर नेचर डोल्पाले यार्सागुम्बाको अव्यवस्थित संकलनले डोल्पाली जनतालाई आर्थिक लाभभन्दा डोल्पाको पर्यावरणमा दिर्घकालिन असर पारेका रहस्य सार्वजनिक भएको छ ।
अनुसन्धानबाट वहुमुल्य जडीबुटी यार्सागुम्बाको बड्दो दोहनले पर्यावरणसँगसँगै यार्सागुम्बाकै अस्तित्वसमेत खतरामा रहेको पाईएको छ ।

अनुसन्धानको अनुसार, हरेक वर्ष यार्सागुम्बाकोे परिमाणात्मक तथा गुणात्मक हिसावमा समेत ह्रासहुँदै आएको पाईएको छ ।

प्रत्येक वर्ष यार्सागुम्बा टिपेर मनग्य आम्दानी गर्नका लागि डोल्पाका उच्च हिमाली भेगतिर डोल्पा, रुकुम, जाजरकोट, जुम्लालगायतका दर्जनौ जिल्लाहरुबाट हजारौं सर्वसाधारण उच्च हिमाली पाटन पुग्ने गर्दछन् ।

प्रत्येक सिजनमा लावा लस्कर लागेर यार्सागुम्बा टिप्न पाटन पुग्ने सर्वसाधारणहरुको अव्यवस्थित बसोबासका साथै मनपरिले जैविक विविधतामा ह्रास भईरहेको दि युनिर्भसिटि अफ जर्जियामा प्रकृतिको एकीकृत संरक्षण विषयमा विद्यावारिधी गरिरहेका अनुसन्धानकर्ता सुरज उपाध्यायले बताए ।

हिमाली क्षेत्रमा दाउरा तथा पानीको समस्याले खान पकाउन समस्या हुने र खाना पकाउँन लाग्दा यार्सागुम्बा टिप्ने समय बर्वाद हुने भएकाले छिटो छरितोका लागि चाउचाउ, बिस्कुट, दालमोटलगायतका सुख्खा खाना बोकेर लैजाने गरिन्छ ।

अनुसन्धानकर्ता उपाध्यायका अनुसार, खानाका प्याकेटहरु जथाभावी फाल्ने, फोहोर धेरै गर्ने, जहाँ पायो त्यहीँ खाल्डाहरु खन्ने गर्नाले वातावरण प्रदुषण भईरहेको छ, यार्सा संकलकसँगै बन्दोबस्तीका सामाग्रीहरु बोकाएर लगेका घोडा खच्चडको दिशा पिसावले समेत पर्यावरणमा असर परेको छ ।

खानाका प्याकेटहरु जथाभावी फाल्ने, फोहोर धेरै गर्ने, जहाँ पायो त्यहीँ खाल्डाहरु खन्ने गर्नाले वातावरण प्रदुषण भईरहेको छ, यार्सा संकलकसँगै बन्दोबस्तीका सामाग्रीहरु बोकाएर लगेका घोडा खच्चडको दिशा पिसावले समेत पर्यावरणमा असर परेको छ ।
यार्सागुम्बा संकलनका लागि गएका हजारौँ मानिसहरुले प्रयोग गरेका प्लाष्टिकका झोला, चाउचाउका खोलहरु, शिशा तथा प्लाष्टिकका बोतलहरुले त्यहाँको सौन्दर्य मात्र नभई वातावरणमै ठुलो असर परेकोे पाईएको उपाध्यायको भनाई छ ।

‘हरेक वर्ष जस्तो सँकलनमा आईरहेको गिरावट अनि सँकलन पछाडिको प्राकृतिक सामाजिक असर हाम्रा नजरले देख्न सकिरहेको छैन, यार्सागुम्बाको दोहनले निम्ताएको असरहरु सोच्न नसक्दा पर्यावरणमा ठूलो असर परिरहेको छ ।’ उपाध्यायले भने ।

चोरी शिकारी बढ्दै

अनुसन्धानकर्ता उपाध्यायका अनुसार, यार्सागुम्बा पाउने क्षेत्र नाजुक उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा पर्दछ, जहाँ सँकटापन्न र दुर्लभ वन्यजन्तु जस्तै हिउँ चितुवा, तिवतियन व्वासोँ, नाउर, झारल, घोरललगायतका जनावर बसोबास गर्छन । यार्सागुम्बा टिप्ने परिपाटीकै कारण यस्ता संकटापन्न दुर्लभ जीवजस्तु लोपहुनुका साथै चोरी शिकारी बढेको छ ।

यार्सागुम्बा संकलनकर्ताहरुले आफ्नो आहार तथा विभिन्न अङ्ग, प्रत्यङ्ग विक्रि वितरणका लागि दुर्लभ वन्यजन्तुहरु कस्तुरी, घोरल, नाउर, हिँउ चितुवाको शिकार हुने गरेको छ ।

सरोकारवाला निकाय मौन

बढ्दै गएको समस्याप्रति सरोकार निकायहरु मौन बस्नुले भोलिका दिनमा डोल्पाका प्राकृतिक स्रोत र वातावरणमा प्रत्यक्ष असर पर्ने भन्दै अनुसन्धानकर्ता सुरज उपाध्याय चिन्ता व्यक्त गरे ।

यस क्षेत्रमा पाईने दुर्लभ जडिबुटी वन्यजन्तु तथा पर्यावरण आफैमा जटिल र नाजुक भएका कारण यसको दिगो संरक्षणका तथा व्यवस्थापनका लागि सम्पूर्ण सरोकारवालाले ध्यान दिनुपर्ने पर्छ ।
तसर्थ यस क्षेत्रमा पाईने दुर्लभ जडिबुटी वन्यजन्तु तथा पर्यावरण आफैमा जटिल र नाजुक भएका कारण यसको दिगो संरक्षणका तथा व्यवस्थापनका लागि सम्पूर्ण सरोकारवालाले ध्यान दिनुपर्ने तर्क राख्छन् अनुसन्धानकर्ता उपाध्याय ।

पर्यावरणसँगसँगै यार्सागुम्बाको समेत अस्तित्व जोगाउनका लागि पनि यार्सा संकलनकर्तालाई पनि यसबारे सचेत गराउनु पर्ने देखिन्छ । डोल्पामा यार्सागुम्बा पाईने तीन सयभन्दा बढी पाटन रहेको र अधिकांश पाटन निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्छन् ।